ဒီနေ့မှာတော့ Hug Myanmar Page ရဲ့ ချစ်ရတဲ့ ပရိသတ်တွေအတွက် Seasonal Affective Disorder (SAD) အကြောင်း သိထားသင့်တာလေးတွေကို မျှဝေပေးသွားမှာဖြစ်ပါတယ်။
ဆောင်းရာသီ ရောက်လာပြီဆိုရင် နေ့တွေက တိုလာပြီး ညတွေက ရှည်လာတယ်။ လူတိုင်းလိုလို နွေးနွေးထွေးထွေးနဲ့ အိမ်ထဲမှာပဲ ခွေနေချင်ကြတာ သဘာဝပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ တချို့သူတွေမှာတော့ “ဆောင်းတွင်း စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း” ဒါမှမဟုတ် “Seasonal Affective Disorder (SAD)” လို့ခေါ်တဲ့ ရောဂါလက္ခဏာတွေက နေ့စဉ်ဘဝကို ထိခိုက်တဲ့အထိ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ကဲ… ဒါဆို ဒီအကြောင်းကို သေသေချာချာ ဆွေးနွေးကြည့်ရအောင်နော်။
၁။ SAD ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘယ်အချိန်မှာ ဖြစ်တတ်လဲ?
Seasonal Affective Disorder (SAD) ဆိုတာက ရာသီအလိုက် ပြန်ဖြစ်နေတဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျရောဂါ အမျိုးအစားတစ်ခုပါ။ ဒါဟာ သာမန် “Winter Blues” (ဆောင်းတွင်း စိတ်မကြည်မလင် ဖြစ်တာ) ထက် ပိုပြီး ပြင်းထန်ပါတယ်။ များသောအားဖြင့်တော့ ဆောင်းဦး (Autumn) ကနေ စတင်ပြီး ဆောင်းတွင်း (Winter) တစ်လျှောက်လုံး ဖြစ်နေတတ်ပြီး၊ နွေဦး ဒါမှမဟုတ် နွေရာသီရောက်မှ လုံးဝ သက်သာသွားလေ့ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အချို့လူတွေမှာ နွေရာသီမှာမှ ဖြစ်တတ်တဲ့ SAD အမျိုးအစားလည်း ရှိပါသေးတယ်။
၂။ ဘာကြောင့် ဖြစ်ရတာလဲ၊ အဓိက အကြောင်းရင်းက?
ဒီရောဂါရဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်းကတော့ နေရောင်ခြည် နည်းပါးသွားခြင်း နဲ့ တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေတယ်လို့ ပညာရှင်တွေက ယုံကြည်ကြပါတယ်။
နေရောင် နည်းခြင်းရဲ့ အကျိုးဆက်အနေနဲ့ကတော့ နေရောင်ခြည် နည်းသွားတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဇီဝနာရီ (Circadian Rhythm) ပုံမှန် လည်ပတ်မှုကို ထိခိုက်စေပါတယ်။
Serotonin နဲ့ Melatonin လို့ခေါ်တဲ့ နေရောင်ခြည်က စိတ်ခံစားမှု ကောင်းမွန်အောင် ထိန်းညှိပေးတဲ့ Serotonin ဟော်မုန်းကို ကျဆင်းစေပြီး၊ အိပ်ချင်စိတ်ကို ဖြစ်စေတဲ့ Melatonin ဟော်မုန်းကို ပိုများစေနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အမြဲတမ်း ငိုက်မျဉ်းပြီး စိတ်ဓာတ်ကျတာတွေ ဖြစ်လာတာပါ။
၃။ ဘယ်လို လက္ခဏာတွေ ခံစားရနိုင်လဲ?
သင့်မှာ SAD လက္ခဏာတွေ ဖြစ်နေပြီဆိုရင် သာမန် စိတ်ဓာတ်ကျတာနဲ့ ဆင်တူတဲ့အပြင် ဆောင်းရာသီနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ထူးခြားတဲ့ လက္ခဏာတချို့ကို ခံစားရနိုင်ပါတယ်။
အိပ်စက်ခြင်း – ပုံမှန်ထက် ပိုအိပ်ချင်နေတာ (Oversleeping) သို့မဟုတ် မနက်ခင်းမှာ အိပ်ယာထဖို့ အင်မတန် ခက်ခဲနေတာ။
အစာစားချင်စိတ် – ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ် (ဥပမာ- ထမင်း၊ မုန့်ချိုချဉ်) တွေ အရမ်းစားချင်စိတ် ပြင်းပြလာပြီး ကိုယ်အလေးချိန် တက်လာတာ။
လူမှုဆက်ဆံရေး – အပြင်ထွက်ဖို့ စိတ်မပါတော့ဘဲ အိမ်တွင်းပုန်း (Social Withdrawal) ဖြစ်ချင်လာတာ၊ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ ဝေးကွာလာသလို ခံစားရတာ။
စိတ်ခံစားမှု – မျှော်လင့်ချက် ကင်းမဲ့သလို ခံစားရခြင်း၊ စိတ်အားငယ်ခြင်း၊ သုံးနေကျ အရာတွေမှာ စိတ်ဝင်စားမှု လျော့ကျသွားခြင်းတို့ ခံစားရနိုင်ပါတယ်။
၄။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဘယ်လို ဂရုစိုက်နိုင်မလဲ?
ဒီလို ခံစားချက်တွေ ဝင်လာပြီဆိုရင် လျစ်လျူမရှုဘဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဂရုစိုက်ဖို့က အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။
နေရောင်ခြည်ကို ရှာပါ – နေ့ခင်းဘက် နေရောင်ခြည်ရတဲ့အချိန်မှာ အိမ်ပြင်ကို ထွက်ပြီး လမ်းလျှောက်တာ၊ ဒါမှမဟုတ် ပြတင်းပေါက်နားမှာ အလုပ်လုပ်တာမျိုး လုပ်ပေးပါ။ နည်းနည်းလေး နေရောင်ရတာတောင် သင့်စိတ်ခံစားချက်အတွက် အထောက်အကူပြုပါတယ်။
ပုံမှန် လှုပ်ရှားပါ – အပြင်မှာ အေးနေရင်တောင် အိမ်ထဲမှာ လေ့ကျင့်ခန်း ပုံမှန်လုပ်ပေးပါ။ လေ့ကျင့်ခန်းက စိတ်ဖိစီးမှုနဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို လျှော့ချပေးပြီး စိတ်ကို ကြည်လင်စေပါတယ်။
လူမှုရေး မပြတ်ပါစေနဲ့ – အိမ်ထဲမှာပဲ နေချင်စိတ် ဖြစ်နေရင်တောင်မှ မိတ်ဆွေ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ ဖုန်းပြောတာ၊ ဗီဒီယိုခေါ်တာ ဒါမှမဟုတ် ညစာအတူစားတာမျိုး လုပ်ပေးခြင်းဖြင့် ကိုယ့်ရဲ့ အထီးကျန်ဆန်မှုကို လျှော့ချနိုင်ပါတယ်။
၅။ ဘယ်အချိန်မှာ ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အကူအညီ ယူသင့်လဲ?
သင့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျမှု လက္ခဏာတွေဟာ နှစ်စဉ် ရာသီအလိုက် ပုံမှန် ပြန်ဖြစ်နေမယ်၊ ပြီးတော့ သင့်ရဲ့ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာတွေကို သိသိသာသာ ထိခိုက်လာပြီ ဆိုရင်တော့ ဆရာဝန် သို့မဟုတ် စိတ်ကျန်းမာရေး ပညာရှင်နဲ့ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးဖို့ လိုအပ်ပါပြီ။
ပညာရှင်တွေအနေနဲ့ သင့်ကို လိုအပ်ရင် Light Therapy (အလင်းကုထုံး)၊ Cognitive Behavioral Therapy (CBT) (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အပြုအမူ ကုထုံး) ဒါမှမဟုတ် ဆေးဝါးတွေနဲ့ ကုသမှု ပေးနိုင်ပါတယ်။ အကူအညီယူဖို့ ဘယ်တော့မှ မရှက်ပါနဲ့နော်။