ကျွန်တော်တို့ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ စိတ်ကျန်းမာရေးပြဿနာ ပြင်းထန်စွာ ခံစားနေရသူတွေဟာ တစ်ခါတလေမှာ သူတို့ရဲ့ ရောဂါလက္ခဏာတွေကြောင့် (သို့မဟုတ်) အခြေအနေအရပ်ရပ်ကြောင့် ဥပဒေနဲ့ ရင်ဆိုင်ရတာမျိုး၊ ရဲစခန်း ဒါမှမဟုတ် တရားရုံးရောက်သွားတာမျိုးတွေ ရှိတတ်ပါတယ်။ ဒီလိုအချိန်မှာ သူတို့ကို “ရာဇဝတ်သား” တစ်ယောက်လိုပဲ သတ်မှတ်မလား၊ ဒါမှမဟုတ် “လူနာ” တစ်ယောက်လို ကုသစောင့်ရှောက်မလားဆိုတာဟာ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။
ယူကေအခြေစိုက် Rethink Mental Illness ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေအရ စိတ်ဝေဒနာရှင်တွေ ဥပဒေကြောင်းအရ ရင်ဆိုင်ရတဲ့အခါ သိထားသင့်တဲ့ အချက်တွေကို ဆွေးနွေးတင်ပြပေးသွားပါမယ်။
၁။ ရောဂါလက္ခဏာနှင့် ပြစ်မှု (Understanding the Link)
လူတစ်ယောက်ဟာ စိတ်ကွဲရောဂါ (Schizophrenia) ဒါမှမဟုတ် စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါ (Bipolar) ပြင်းထန်နေချိန်မှာ သူဘာလုပ်နေတယ်ဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် သတိမထားမိဘဲ ဥပဒေချိုးဖောက်မိတာမျိုး ရှိနိုင်ပါတယ်။
မှတ်သားရန်- ဥပဒေစနစ်မှာ “ရည်ရွယ်ချက်” (Intent) ဟာ အရေးကြီးပါတယ်။ စိတ်မနှံ့သူတစ်ဦးဟာ မကောင်းတဲ့ရည်ရွယ်ချက်ကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဝေဒနာကြောင့် ကျူးလွန်မိတာဆိုရင် ဒါကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
၂။ ရဲစခန်းနှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ (Rights during Investigation)
စိတ်ကျန်းမာရေး ပြဿနာရှိသူတစ်ဦး ရဲစခန်းမှာ အစစ်ဆေးခံရတဲ့အခါ-
အထူးပံ့ပိုးမှု လိုအပ်ခြင်း- သူတို့ဟာ မေးခွန်းတွေကို နားလည်ဖို့ ခက်ခဲနိုင်သလို၊ ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် မမှန်ကန်တဲ့ ဝန်ခံချက်တွေ ပေးမိတတ်ပါတယ်။
သင့်လျော်သော လူကြီး (Appropriate Adult): ဥပဒေကြောင်းအရ သူတို့ကို ကူညီပေးနိုင်မယ့်၊ နားလည်ပေးနိုင် မယ့် မိသားစုဝင် ဒါမှမဟုတ် လူမှုဝန်ထမ်း တစ်ဦးဦး ဘေးမှာ ရှိနေခွင့်ရှိရပါမယ်။
၃။ တရားရုံးနှင့် စိတ်ကျန်းမာရေး အစီရင်ခံစာ (Mental Health Reports)
တရားစီရင်တဲ့အခါမှာ အရေးကြီးဆုံးက ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် စိတ်ကျန်းမာရေး ပညာရှင်တွေရဲ့ အစီရင်ခံစာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလူဟာ အပြစ်ရှိသလား၊ မရှိသလားဆိုတာထက် “ဒီလူဟာ ကုသမှု ခံယူဖို့ လိုအပ်နေသလား” ဆိုတာကို ဦးစားပေး စဉ်းစားရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အကျဉ်းထောင်အစား စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံမှာ ကုသစေခြင်းက ပြစ်မှုကို နောက်ထပ် မကျူးလွန်မိအောင် ပိုမို ထိရောက်စေပါတယ်။
၄။ အကျဉ်းထောင်အတွင်း စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု
အကယ်၍ ထောင်ဒဏ်ကျခံရရင်တောင်မှ အကျဉ်းသားတစ်ဦးဟာ လုံလောက်တဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ရရှိပိုင်ခွင့် ရှိရပါမယ်။ ထောင်အတွင်းမှာ စိတ်ဝေဒနာ ပိုဆိုးမသွားအောင် ဖေးမပေးခြင်းဟာ လူ့အခွင့်အရေး တစ်ရပ်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
၅။ ပတ်ဝန်းကျင်၏ အမြင်နှင့် ဖေးမမှု
ကျွန်တော်တို့အနေနဲ့ ဥပဒေနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ စိတ်ဝေဒနာရှင်တွေကို “လူဆိုး” လို့ တံဆိပ်မကပ်ဘဲ သူတို့ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခက်အခဲကို အရင်မြင်ပေးဖို့ လိုပါတယ်။ စနစ်တကျ ကုသမှုပေးခြင်းကသာ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ပိုမို ဘေးကင်းစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တရားမျှတမှုဆိုတာ အမှားလုပ်သူကို အပြစ်ပေးရုံတင်မဟုတ်ဘဲ၊ အမှားဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်းရင်းကို နားလည်ပြီး ပြုပြင်ပေးတာလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ စိတ်ကျန်းမာရေး ပြဿနာရှိသူတွေအတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ကာကွယ်ပေးမှုတွေ ရှိနေခြင်းဟာ ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။